Theory of Change opstellen in een middag

Leestijd: 8 minuten

"Als je niet kunt uitleggen wat je doet in drie zinnen, snap je het zelf niet."

Ik heb te veel Theory of Change-documenten gezien die 40 pagina's beslaan en door niemand worden gelezen. Dat is zonde, want het concept is waardevol.

Een Theory of Change is simpelweg het antwoord op de vraag: "Waarom denken we dat wat we doen werkt?"

In dit artikel laat ik zien hoe je met je team in een middag een werkende Theory of Change opstelt.

---

Inhoudsopgave

1. Wat is een Theory of Change eigenlijk?
2. Waarom je er een nodig hebt
3. De voorbereiding
4. De 5 stappen
5. Praktijkvoorbeeld: dagbesteding
6. Valkuilen om te vermijden
7. Na de sessie

---

Wat is een Theory of Change eigenlijk? {#wat-is-het}

Een Theory of Change is de logische keten van:

Activiteiten → Resultaten → Verandering → Impact

Het beschrijft:

• Wat je doet
• Waarom je denkt dat het werkt
• Welke aannames daaronder liggen

Het verschil met een beleidsplan

Een beleidsplan beschrijft wát je gaat doen. Een Theory of Change beschrijft waarom je denkt dat het effect heeft.

Beleidsplan: "We organiseren wekelijkse koffieochtenden voor ouderen."

Theory of Change: "Door wekelijkse koffieochtenden ontstaat sociaal contact → dit vermindert eenzaamheid → eenzame ouderen voelen zich beter → ze hebben minder zorgvraag."

Zie je het verschil? De Theory of Change maakt de logica expliciet.

---

Waarom je er een nodig hebt {#waarom}

1. Betere subsidieaanvragen

Fondsen en gemeenten vragen steeds vaker om een Theory of Change. Ze willen zien dat je hebt nagedacht over de logica achter je aanpak.

2. Scherpere keuzes

Als je je logica expliciet maakt, zie je waar de zwakke schakels zitten. "We doen dit omdat we het altijd zo doen" is geen goede reden.

3. Gedeeld begrip in je team

Vaak hebben teamleden verschillende ideeën over waarom het werk werkt. Een Theory of Change creëert een gedeelde taal.

4. Basis voor impactmeting

Je kunt alleen meten wat je hebt gedefinieerd. De Theory of Change bepaalt wat je gaat meten.

---

De voorbereiding {#voorbereiding}

Wie moet erbij zijn?

• Uitvoerend team: Zij weten wat er echt gebeurt
• Management: Voor strategische keuzes
• Eventueel: Een kritische buitenstaander die doorvraagt

Ideale groepsgrootte: 4-8 mensen

Wat heb je nodig?

• Een ruimte met een groot whiteboard of lege muur
• Post-its in 4 kleuren
• Stiften
• 3-4 uur ongestoorde tijd
• Koffie (veel koffie)

Voorwerk

Stuur deelnemers vooraf deze vraag:

"Beschrijf in 3 zinnen waarom ons werk werkt. Wat is de logica?"

Dit zorgt dat mensen voorbereid komen en al hebben nagedacht.

---

De 5 stappen {#stappen}

Stap 1: Begin bij het einde (30 min)

De vraag: "Welke wereld willen we zien? Wat is de ultieme impact die we nastreven?"

Dit is je langetermijnvisie. Groot denken mag hier.

Voorbeelden:

• "Alle ouderen in onze gemeente voelen zich verbonden"
• "Jongeren met een beperking participeren volwaardig in de samenleving"
• "Niemand in onze wijk voelt zich eenzaam"

Schrijf dit bovenaan je whiteboard. Dit is je Noordster.

Stap 2: Definieer tussenresultaten (45 min)

De vraag: "Wat moet er veranderen om die impact te bereiken?"

Werk terug vanaf je einddoel. Welke veranderingen zijn nodig?

Voorbeeld bij "Ouderen voelen zich verbonden":

• Ouderen hebben regelmatig sociaal contact
• Ouderen kennen mensen in hun buurt
• Ouderen voelen zich welkom bij activiteiten
• Ouderen durven hulp te vragen

Dit zijn je outcomes - de veranderingen die je wilt zien.

Stap 3: Koppel activiteiten (45 min)

De vraag: "Wat doen we om die veranderingen te realiseren?"

Nu koppel je je activiteiten aan de tussenresultaten.

Activiteit	Leidt tot
Wekelijkse koffieochtend	Ouderen hebben regelmatig sociaal contact
Buurtmaatjes-programma	Ouderen kennen mensen in hun buurt
Huisbezoeken	Ouderen voelen zich welkom bij activiteiten

Let op: Soms doe je activiteiten die nergens aan bijdragen. Dat is een signaal.

Stap 4: Maak aannames expliciet (30 min)

De vraag: "Welke aannames maken we? Wat moet waar zijn om onze logica te laten werken?"

Dit is de belangrijkste stap en wordt vaak overgeslagen.

Voorbeelden van aannames:

• "Ouderen willen sociaal contact" (maar is dat zo voor iedereen?)
• "Als ouderen elkaar ontmoeten, ontstaat een band" (automatisch?)
• "Onze activiteiten zijn toegankelijk voor de doelgroep" (ook voor mensen met een beperking?)

Schrijf je aannames op. Dit zijn je risico's - als een aanname niet klopt, werkt je aanpak niet.

Stap 5: Visualiseer en valideer (30 min)

Teken de volledige keten op je whiteboard:

[Activiteiten] → [Outputs] → [Outcomes] → [Impact]
                     ↑
              [Aannames]

Loop als groep door de keten:

• Klopt de logica?
• Missen we schakels?
• Zijn er alternatieve verklaringen?

---

Praktijkvoorbeeld: dagbesteding {#voorbeeld}

Toen ik directeur was bij Stichting de Baan, hebben we dit proces doorlopen voor onze dagbesteding voor mensen met een verstandelijke beperking.

Onze Theory of Change

Impact (einddoel): Mensen met een verstandelijke beperking leiden een waardevol en verbonden leven.

Outcomes (veranderingen):

1. Deelnemers hebben betekenisvolle dagactiviteiten
2. Deelnemers bouwen sociale relaties op
3. Deelnemers ontwikkelen vaardigheden
4. Deelnemers voelen zich gewaardeerd

Activiteiten:

• Dagbesteding met zinvolle taken
• Groepsactiviteiten met vrijwilligers
• Vaardigheidstraining
• Viering van successen

Aannames:

• Deelnemers willen actief zijn (niet iedereen, ontdekten we)
• Vrijwilligers en deelnemers kunnen een band opbouwen
• Kleine successen dragen bij aan zelfvertrouwen
• Een gestructureerde dag geeft rust

Wat we leerden: De aanname "deelnemers willen actief zijn" bleek niet voor iedereen te kloppen. Sommigen hadden meer behoefte aan rust en een-op-een contact. Door dit inzicht pasten we ons aanbod aan.

---

Valkuilen om te vermijden {#valkuilen}

1. Te vaag blijven

"We willen mensen helpen" is geen bruikbare Theory of Change. Wees specifiek over wie, wat, en hoe.

2. Aannames negeren

De verleiding is groot om alleen de mooie keten te tekenen. Maar de aannames zijn waar het spannend wordt.

3. Alles erin stoppen

Een Theory of Change voor je hele organisatie wordt onwerkbaar. Maak er een per programma of doelgroep.

4. Eenmalig doen en vergeten

Een Theory of Change is een levend document. Toets regelmatig of je aannames kloppen en pas aan.

5. Alleen management betrekken

De mensen die het werk doen, weten het beste wat er echt gebeurt. Betrek ze.

---

Na de sessie {#na-de-sessie}

Direct na afloop

1. Maak foto's van het whiteboard
2. Schrijf de Theory of Change uit in een kort document (max 2 pagina's)
3. Deel met alle deelnemers voor feedback

Binnen een week

1. Bespreek met het bredere team
2. Identificeer wat je gaat meten (op basis van je outcomes)
3. Plan een evaluatiemoment over 6 maanden

Periodiek

1. Toets je aannames: kloppen ze nog?
2. Bekijk je data: zien we de verwachte veranderingen?
3. Pas aan waar nodig

---

Template: Theory of Change op 1 pagina

Gebruik dit format om je resultaat samen te vatten:

THEORY OF CHANGE: [Naam programma]

IMPACT (langetermijn):
[Welke wereld willen we zien?]

OUTCOMES (veranderingen):
1. [Verandering 1]
2. [Verandering 2]
3. [Verandering 3]

ACTIVITEITEN:
- [Activiteit] → [Outcome]
- [Activiteit] → [Outcome]
- [Activiteit] → [Outcome]

AANNAMES:
- [Aanname 1]
- [Aanname 2]
- [Aanname 3]

HOE WE DIT METEN:
- [Indicator voor outcome 1]
- [Indicator voor outcome 2]
- [Indicator voor outcome 3]

---

Tot slot

Een Theory of Change is geen academische exercitie. Het is een praktisch hulpmiddel om scherper te werken.

Als je na een middag kunt uitleggen:

• Wat je doet
• Waarom je denkt dat het werkt
• Welke aannames je maakt
• Hoe je weet of het werkt

...dan heb je een bruikbare Theory of Change.

"De beste Theory of Change past op een bierviltje. Alles wat complexer is, snap je zelf niet goed genoeg."

---

Hulp nodig?

Ik faciliteer regelmatig Theory of Change-sessies voor sociale organisaties. Een frisse blik en de juiste vragen stellen maakt het verschil.

Neem contact op via WeAreImpact.nl om de mogelijkheden te bespreken.

---

Dit artikel is geschreven door Vincent van Munster, sociaal ondernemer en oprichter van WeAreImpact. Hij begeleidt organisaties bij het aanscherpen van hun strategie en impactmeting.