Algoritmeregister voor gemeenten: wat je moet weten voor de AI Act

"We hebben nog geen algoritmes geregistreerd. Moeten we ons daar zorgen over maken?"

Ja en nee. Het Nationaal Algoritmeregister is sinds december 2022 live, maar slechts 16% van de gemeenten kent en gebruikt het. Van de 342 Nederlandse gemeenten hebben er 78 een algoritme geregistreerd — dat is 23%. En in het sociaal domein zijn vrijwel geen registraties te vinden (Divosa, 2024).

Registratie is nu nog vrijwillig en wordt straks verplicht. Los daarvan stelt de EU AI Act eisen aan hoog-risico AI, en de deadline daarvoor is in 2026 verschoven naar december 2027. Uitstel is geen reden om te wachten: wie nu al begint, is niet alleen voorbereid, maar bouwt ook vertrouwen bij burgers en medewerkers.

Bijgewerkt op 28 september 2026, na het uitstel van de hoog-risicodeadline.

Ik ben Vincent van Munster, AI consulent sociaal domein. In dit artikel leg ik uit wat het algoritmeregister is, waarom het belangrijk is voor het sociaal domein, en hoe je in vijf stappen kunt registreren.

Wat is het algoritmeregister?

Het Nationaal Algoritmeregister (algoritmeregister.overheid.nl) is een openbaar register waarin overheidsorganisaties hun algoritmes en AI-toepassingen registreren. Het doel: transparantie over hoe de overheid technologie inzet, zodat burgers kunnen controleren of dat eerlijk en rechtmatig gebeurt.

Wat wordt geregistreerd?

Wat er in een registratie staat:

• Naam en doel van het algoritme
• Organisatie die het gebruikt
• Type algoritme en risicoclassificatie
• Databronnen die worden gebruikt
• Waarborgen voor privacy, non-discriminatie en menselijke controle
• Contactpersoon voor vragen of bezwaren

Waarom het sociaal domein achterloopt

Uit onderzoek van Divosa (2024) blijkt dat het sociaal domein een witte vlek is op de AI-kaart. TNO vond in opdracht van de Nederlandse AI Coalitie géén nieuwe AI-toepassingen in het sociaal domein (VNG, 2024). De bestaande AI-toepassingen zitten in domeinen als organisatie en bedrijfsvoering, transport, en publieke orde.

Waarom het sociaal domein achterloopt:

1. Privacy-zorgen — 78% noemt dit als obstakel (Divosa, 2024)
2. Gebrek aan kennis — 69% mist de vaardigheden
3. Complexiteit — sociaal domein is sterk afhankelijk van menselijk oordeel
4. Risico-aversie — geen bestuurder wil de eerste zijn die een AI-blunder maakt

Maar: dit betekent ook dat wie nu wél transparant registreert, koploper is. Het algoritmeregister is openbaar — Google indexeert de registraties. Transparantie wordt een concurrentievoordeel.

Stappenplan: registreren in het algoritmeregister

Stap 1: Inventariseer welke AI je gebruikt

Loop alle afdelingen langs en breng in kaart:

• Welke AI-tools worden gebruikt? (ook onofficiële, zoals ChatGPT)
• Welke algoritmes zitten in bestaande systemen?
• Welke data wordt verwerkt?
• Wie is verantwoordelijk?

Stap 2: Classificeer het risico

De EU AI Act onderscheidt vier risiconiveaus:

Stap 3: Voer een DPIA uit

Voordat je registreert, moet je een Data Protection Impact Assessment hebben uitgevoerd. Zonder DPIA kun je de privacy-waarborgen niet invullen in het register.

Stap 4: Registreer in het portaal

Ga naar algoritmeregister.overheid.nl en doorloop het registratieformulier. Je hebt nodig:

• Naam en beschrijving van het algoritme
• Doel en wettelijke grondslag
• Risicoclassificatie
• Databronnen en privacy-waarborgen
• Link naar de DPIA
• Contactgegevens

Stap 5: Communiceer intern en extern

Een registratie is pas effectief als mensen weten dat die er is. Communiceer naar:

• Intern: medewerkers weten welke AI er draait en waarom
• Extern: burgers kunnen de registratie vinden via de website
• Politiek: de gemeenteraad is geïnformeerd over AI-gebruik

Wat de EU AI Act betekent voor gemeenten

De EU AI Act (Artificial Intelligence Act) is de eerste alomvattende AI-wetgeving ter wereld. De verordening wordt gefaseerd van kracht. De verboden praktijken en de regels voor AI-modellen voor algemene doeleinden gelden al. Voor hoog-risico AI is de deadline door de Digital Omnibus verschoven: zelfstandige hoog-risico systemen moeten er per 2 december 2027 aan voldoen, systemen die in gereguleerde producten zitten per 2 augustus 2028. Het Europees Parlement en de Raad hebben dit in de zomer van 2026 goedgekeurd.

Veel gemeentelijke toepassingen vallen onder hoog risico, zoals geautomatiseerde besluitvorming over Wmo-indicaties, uitkeringen, risicosignalering in de jeugdzorg of schuldhulpverlening. De richting van de wet verandert niet door het uitstel, alleen het tempo.

Wat verandert er voor gemeenten?

Wat kun je nú doen om voorbereid te zijn?

1. Begin met inventariseren en registreren — ook als het nog niet verplicht is
2. Voer DPIA's uit — voor alle AI-toepassingen die cliëntdata raken
3. Stel een AI-beleid op — wat mag wel, wat mag niet, wie is verantwoordelijk
4. Train medewerkers — zorg dat iedereen weet wat AI wel en niet mag
5. Volg de VNG Community AI en Algoritmen — kennisnetwerk voor gemeenten

Wat neem je mee

• Registratie is nu nog vrijwillig en wordt straks verplicht. De AI-eisen voor hoog-risico systemen gelden vanaf 2 december 2027. Uitstel is geen reden om te wachten: de inventarisatie kost tijd.
• Transparantie is een kans. Geregistreerde algoritmes worden geïndexeerd door Google en bouwen vertrouwen bij burgers. Koplopers oogsten het voordeel.
• Begin met inventariseren. De meeste gemeenten weten niet eens welke AI er al draait. Een nulmeting is de eerste stap.

Ik help gemeenten bij het inventariseren, classificeren en registreren van AI-toepassingen in het algoritmeregister. Mijn tarief: €125-€140 per uur, maximaal 16-24 uur per week. Plan een vrijblijvend gesprek om te verkennen waar jouw gemeente staat.

Bronnen

• Digitale Overheid: Algoritmeregister (pagina laatst gewijzigd op 2 juli 2026)
• Binnenlands Bestuur: Nieuwe EU-wet maakt AI-regels werkbaarder voor gemeenten (partnerbijdrage van Van Dam Datapartners, 29 juni 2026)

Controleer de actuele stand van de regelgeving altijd bij de bron voordat je beleid vaststelt.

Gerelateerde artikelen

• AI en privacy in het sociaal domein
• AI Consulent Sociaal Domein
• AI-vaardigheden voor gemeenteambtenaren
• Privacy en AI in de zorg: wat mag wel en wat niet?

Dit artikel is geschreven door Vincent van Munster, AI consulent sociaal domein. Hij begeleidt gemeenten bij verantwoorde AI-implementatie, van DPIA tot algoritmeregister.